Lấp lánh triết lý trong ngổn ngang sự đời

Lượm kim cương trong tro tàn cuộc sống

Gặp ông Nguyễn Lam Thủy trong một sự kiện văn học, thoạt tiên tôi thấy ông chẳng giống một nhà văn, mà là một nhà khoa học thì đúng hơn. Khuôn mình trong một bộ complet lịch sự, cặp kính trắng kiến thức, vẻ mặt không dễ gần, vững chắc ông không hút người lạ lại với mình ngay những phút trước tiên. Nhưng khi có đủ duyên và thời kì để biết ông sâu hơn thì đó lại là một trải nghiệm sống quý đối với bất cứ ai còn nuôi khát khao với tri thức. Nguyễn Lam Thủy trước tiên là một bác sĩ tại Cần Thơ thập niên 80. Trải qua 4 thập kỷ sống xa quê hương, học tập, làm việc, nghiên cứu cả ở châu Âu và Mỹ, hiện GS.TS. Nguyễn Lam Thuỷ làm việc tại Bệnh viện Szent István, Budapest, Hungary. Ông là tiến sĩ Sinh lý học và y khoa, được đào tạo tại Viện Hàn lâm Khoa học Hungary, Trường đại học Y Budapest. Ông cũng đã có nhiều công trình khoa học đăng trên tạp chí khoa học lừng danh của thế giới. Đặc biệt, bài báo khoa học về “Phản ứng tổng hợp hạt nhân - nguồn năng lượng của tương lai” của thổ địa bố năm 2012 đã gây tiếng vang lớn trong dư luận, thu được những phản hồi tích cực về một giải pháp ưu việt cho nhu cầu về nguồn năng lượng của nhân loại.

Nhà văn Nguyễn Lam Thuỷ.

Còn với bạn đọc văn chương Việt Nam thì thường biết đến một nhà văn Nguyễn Lam Thủy sống tại châu Âu, mà cụ thể là Hungary, với những trang viết thấm đẫm vị sống đắng chát của cả người Việt tha phương tại Hungary lẫn của chính người Hung, người Nga, người Do Thái và những đại diện dân tộc khác đang trải thế cuộc mình tại châu Âu - cái nôi của văn minh nhân loại. Nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Lam Thủy thuộc mọi giới, tri thức cũng có mà bình dân cũng có, thậm chí là tầng lớp dưới đáy từng lớp. Có một điều lạ là, ông là một trong tỷ lệ ít người Việt Nam sống tha phương, có vị trí trong giới tri thức châu Âu, lại tụ tập ngòi bút nhiều hơn vào nhóm người ở tầng lớp thấp trong tầng lớp Hungary. Với con mắt “nội soi” của một bác sĩ, Nguyễn Lam Thủy “giải phẫu” chi tiết tính cách, tâm lý của những đại diện mỗi dân tộc, trong thách thức của cuộc sống ở tầng thấp, để đo độ mỏng dày văn hóa trong một thước đo tinh tế nhất. Có thể hình dung về tính cách đặc trưng của các dân tộc này qua những truyện ngắn Những người hàng xóm, Ngày rốt cục ở Budapest ... Để qua những câu chữ mang vẻ mộc mạc, hầu như không làm dáng văn học của ông, bạn đọc thấy óng ánh những triết lý trong bộn bề sự đời. Tôi đã phải dừng lại rất lâu trước đoạn văn này của ông: “Lòng tham tích lũy vật chất, trí não cùng với tính sáng tạo - đó là đặc tính của con người, chính nó làm xã hội loài người không ngừng phát triển và cũng chính nó đã tạo ra chiến tranh con người với con người càng ngày càng trở nên khốc liệt...”. Chính câu văn này lại hiển lộ một nhà khoa học đang khoác áo một nhà văn.

Một chuỗi lựa chọn

Thập niên 80, BS. Nguyễn Lam Thủy rời Việt Nam đến Hungary làm nghiên cứu sinh. Sau chương trình tấn sĩ, ông ở lại Hungary làm việc. Cuộc sống tại Hungary khi đó khá khó nhọc bởi ông một mình đi làm, một suất lương nuôi chính ông cùng vợ và các con. Sau đó, ông được mời sang Mỹ nghiên cứu và làm việc tại Trường đại học Pennsylvania (bang Philadelphia, Mỹ). Ông đã chuyển cả gia đình sang Mỹ với hy vọng sẽ có cuộc sống khá hơn tại một quốc gia phát triển nhất thế giới. Tuy nhiên, lối sống gấp gáp với nhiều âu lo và cạnh tranh bao tay tại Mỹ không ăn nhập với con người ông nên Nguyễn Lam Thủy lại cùng gia đình trở về Hungary vào đầu thập niên 90 và sống tại sơn hà xinh đẹp này từ đó tới nay. Cũng từ đây, ông xây dựng sự nghiệp khoa học và văn chương của mình.

Thuở nhỏ, Nguyễn Lam Thủy đã có khiếu văn học. Tuy nhiên, cuộc sống tha hương với nhiều thách thức không cho phép ông cầm bút trong những năm thanh xuân của cuộc thế. Mãi tới năm 2008, ông mới sáng tác văn chương như một sự chọn lựa thế tất cho đời sống ý thức của mình khi sự nghiệp khoa học đã thành danh, khi kinh tế gia đình đã khá giả và các con đã dịch thuật hậu giang midtrans đủ khôn lớn, thành đạt. Ông nói đùa rằng, lúc này đã có thể dùng nghề y để nuôi văn. Nhưng ông viết xong, để đó, cho đến khi được chính thi sĩ Hữu Thỉnh phát hiện, khuyến khích ông gửi tác phẩm về nước, đăng trên tuần báo Văn nghệ. Cái tên Nguyễn Lam Thủy chóng vánh được giới văn chương biết đến khi tác phẩm của ông liên tiếp xuất hiện trên tờ báo văn uy tín của sơn hà. Hơn thế, những trang văn mộc mạc mà ý văn cay chua, thấm chát đắng vị đời của ông về những thân phận người Việt tha phương và của chính người bản xứ đã khiến bạn đọc ngạc nhiên trước một sự thực khác, trước một lát cắt khác về cuộc sống con người ở châu Âu. Châu Âu trong văn của ông không kiều diễm, xa hoa và văn minh toàn màu hồng như tưởng tượng chung của bạn đọc Việt Nam từ xưa tới nay mà là một châu Âu còn những nỗi đau cắt xé con người ở tầng thấp, còn những thảm kịch lớn trong những thân phận nhỏ. Đó mới thực thụ là số đông, là căn bệnh chung lớn nhất cần đến những “thầy thuốc tâm hồn” như Nguyễn Lam Thủy mổ xẻ.

Như lẽ thiên nhiên

Nhiều năm nay, nhà văn Nguyễn Lam Thủy chịu đựng chứng đau cột sống. Khi tôi hỏi ông vì sao chính ông là bác sĩ cơ mà không tìm cách chữa dứt điểm căn bệnh đó từ sớm, để tới năm 2018 mới giải phẫu, khi cơn đau đã tới hồi chẳng thể chịu đựng thì ông chỉ cười và bảo “Bệnh tật với mỗi người cũng là lẽ thiên nhiên, ai cũng sẽ đến một lúc gặp bệnh, nó đến và ta sống chung với nó, chết với nó. Không ai là không bị bệnh nên tốt nhất là đừng quá bận tâm”. Mấy năm nay, ông còn bị chứng mất ngủ, thường xuyên phải dùng thuốc ngủ và bị sụt tới 10kg trọng lượng. Điều này cũng là một thách thức lớn cho tâm lý, thần kinh. Nhưng không vì thế mà ông ngừng làm việc hay ngừng sáng tác. Trước mắt ông còn nhiều việc cần làm, nhiều điều xăm để trải nghiệm, mà điều quan trọng nhất chính là cần viết những tác phẩm văn học giá trị để lại cho đời sau. Không quá quan hoài, không quá sợ bệnh tật, đó chính là bí quyết để ông tự vượt qua những rào cản của sức khỏe. Ông đấu những chuyến đi về quê hương, giao lưu văn chương, trải nghiệm cuộc sống để viết.

Tranh thủ thời kì về Việt Nam đầu năm 2019, ông cũng thử các phương pháp điều trị Đông y như thuốc Bắc, xoa bóp bấm huyệt để dỗ giấc ngủ. Lúc được, lúc không kết quả, nhưng điều quan yếu là trải nghiệm. Với ông, đó cũng là giá trị sống. “Bệnh tật có trừ ai đâu. Vậy nên cứ thoải mái sống chung với bệnh tật, nhìn về mai sau mà không bi quan, không để nó cản trở mình đi tới đích trong văn chương”, nhà văn Nguyễn Lam Thủy phân vua.

Ngày thường bận bịu công việc ở bệnh viện và trường đại học, chỉ đêm khuya, nhà văn mới trải mình trên trang viết. Nguyễn Lam Thủy tranh thủ chính cái chứng mất ngủ của mình để cống hiến cho văn chương và “chuyển văn chương” về nước. Ở Hungary, chỉ có chừng hơn 5.000 người Việt Nam, không có nổi một tờ báo tiếng Việt thì những gì ông viết ra, tất yếu cần tìm về với quê hương, với lượng độc giả lớn nơi quê nhà. Những lúc đêm khuya, ông thường viết tay, bởi khi đánh máy, hình như đôi bàn tay và bàn phím không đuổi kịp dòng nghĩ suy của ông. Kể cả khi ông nói, tiếng nói cũng không theo kịp tốc độ tư duy và không truyền tải cho đủ tầm ý nghĩ trong đầu. Và cũng chỉ có khi đêm khuya, tĩnh lại với chính mình, một mình nghe những bài hát cũ, vần thơ xưa từ quê hương ông ở Tiên Điền (Nghi Xuân, Hà Tĩnh) - cùng quê đại thi Nguyễn Du thì dòng sóng não trong nhà văn Nguyễn Lam Thủy mới được kích hoạt, để đấu khơi dòng văn học có sẵn trong ông, dạt dào chảy hướng về quê mẹ.

Kiều Bích Hậu